FRIA-verplichting voor lokale besturen

Mensgerichte AI als uitgangspunt

Artificiële intelligentie wordt steeds vaker ingezet door lokale besturen, bijvoorbeeld ter ondersteuning van administratieve processen, beleidsvoorbereiding of dienstverlening aan burgers. Die technologische evolutie biedt kansen op efficiëntie en innovatie, maar brengt ook risico’s met zich mee. Met de AI-verordening (Verordening (EU) 2024/1689) wil de Europese Unie precies dat spanningsveld beheren.

De verordening vertrekt vanuit een mensgericht uitgangspunt. Innovatie wordt aangemoedigd, maar enkel binnen een kader dat een hoog beschermingsniveau waarborgt voor gezondheid, veiligheid en fundamentele rechten, zoals verankerd in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie. Voor lokale besturen betekent dit dat AI-gebruik meer is dan een technische keuze: het is ook een juridische en ethische verantwoordelijkheid.

Wat is een FRIA?

De AI-verordening introduceert de Fundamental Rights Impact Assessment (FRIA): een voorafgaande beoordeling van de mogelijke gevolgen van het gebruik van een AI-systeem met een hoog risico voor de fundamentele rechten van natuurlijke personen.

Het doel is eenvoudig: vooraf nagaan wie door het AI-systeem kan worden geraakt, welke risico’s zich kunnen voordoen en welke maatregelen nodig zijn wanneer die risico’s zich effectief manifesteren. De FRIA gaat daarbij verder dan louter privacy en bestrijkt ook rechten zoals non-discriminatie, gelijke toegang tot openbare diensten, rechtsbescherming en behoorlijk bestuur.

Voor wie geldt de FRIA-verplichting?

Artikel 27 van de AI-verordening verplicht publiekrechtelijke organen en private entiteiten die openbare diensten verlenen om een FRIA uit te voeren vóór een AI-systeem met een hoog risico in gebruik wordt gesteld.

Voor lokale besturen is de boodschap duidelijk: AI-systemen met een potentieel grote impact op burgers mogen enkel worden ingezet na een voorafgaande grondrechtenanalyse.

Wat omvat een FRIA?

De AI-verordening bepaalt concreet welke elementen minstens deel moeten uitmaken van een FRIA. Zo moet worden beschreven in welke processen het AI-systeem zal worden gebruikt en met welke frequentie, welke categorieën van personen of groepen hierdoor waarschijnlijk worden getroffen, en welke specifieke risico’s op schade zich kunnen voordoen.

Daarnaast moet aandacht worden besteed aan menselijk toezicht en aan maatregelen zoals interne governanceregelingen en klachten- of beroepsprocedures. De beoordeling moet worden uitgevoerd vóór het eerste gebruik van het systeem en worden geactualiseerd wanneer relevante omstandigheden wijzigen.

Wat betekent dit concreet voor lokale besturen?

Voor lokale besturen is de FRIA meer dan een formele verplichting. Zij maakt duidelijk dat de AI-verordening geen vrijgeleide biedt om algemeen of ondoordacht op AI in te zetten, louter omwille van efficiëntiewinsten of automatisering.

De FRIA fungeert als een noodzakelijke evenwichtsoefening. Enerzijds laat zij besturen toe om innovatie en efficiëntie in de publieke dienstverlening te verkennen. Anderzijds waarborgt zij dat technologische vooruitgang niet ten koste gaat van de fundamentele rechten van burgers. Door risico’s tijdig te identificeren en passende maatregelen te nemen, dragen besturen bij aan een transparant, zorgvuldig en verantwoord gebruik van artificiële intelligentie in de publieke sector.

Met andere woorden: Efficiëntie wint pas aan waarde wanneer grondrechten mee worden beschermd.

Vragen over de FRIA of behoefte aan ander juridisch advies voor uw lokaal bestuur?

Neem gerust contact op voor vragen, advies op maat of juridisch sparren. Onze expert Mieke Trombetta helpt u verder.

Mieke Trombetta
mieke.trombetta@halsten.be